أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
229
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
و ميان جرجانيّه و نيشابور با فرسخهاى تعديل شدهء به شش يك 108 فرسخ مسافت است ، اختلاف طول ميان جرجان و نيشابور برابر با ؟ ؟ 56 ؟ 31 ؟ 4 و طول نيشابور برابر با ؟ ؟ 57 ؟ 45 ؟ 84 بهدست مىآيد . و چون از روى جرجانيّه حساب كنيم ، با در نظر گرفتن اينكه نيشابور و جرجانيّه و بلخ بر رأسهاى يك مثلّث واقعند ، اختلاف طول جرجانيّه و نيشابور برابر با ؟ ؟ 58 ؟ 56 ؟ 1 و طول نيشابور برابر با ؟ ؟ 52 ؟ 57 ؟ 85 بهدست مىآيد . و در هرحال اين مقدار از آنچه مردم آن به كار مىبرند بيشتر است . و نيز در اين گونه محاسبهها كه پاى سه شهر به ميان مىآيد ، عرض نيشابور بيش از چيزى بيرون مىآيد كه براى آن ياد كرديم . بنابراين به سوى جنوب رو مىكنيم و براى مقصد خود جهت ديگرى در پيش مىگيريم . يافتن اختلاف طول بغداد و شيراز مسافت ميان آنها صد و هفتاد فرسخ و بيشتر راه هموار است . بههمين جهت با ضرب كردن در نه و تقسيم كردن بر ده يك دهم از مسافت مىكاهيم كه مىشود 153 فرسخ كه به ميل 459 و به درجه ؟ ؟ 0 ؟ 6 ؟ 8 است . وتر آن ؟ ؟ 32 ؟ 28 ؟ 8 و مربّع آن IV 4 ؟ ؟ ؟ 9 ؟ ؟ 6 ؟ 50 71 . و عرض شيراز بنابر يافتهء ابن صوفى ؟ 36 ؟ 29 است كه تفاوت آن با عرض بغداد مىشود ؟ 49 ؟ 3 و وتر آن ؟ ؟ 46 ؟ 59 ؟ 3 و مربّع آن IV 16 ؟ ؟ ؟ 3 ؟ ؟ 8 ؟ 58 15 . چون تفاضل دو مربّع يعنى IV 48 ؟ ؟ ؟ 5 ؟ ؟ 58 ؟ 51 55 را در جيب تمام عرض بغداد ضرب و حاصل VI 36 V 13 IV 44 ؟ ؟ ؟ 44 ؟ ؟ 17 ؟ 50 797 2 را بر جيب تمام عرض شيراز « 1 » كه ؟ ؟ 10 ؟ 10 ؟ 52 است تقسيم كنيم ، IV 48 ؟ ؟ ؟ 5 ؟ ؟ 58 ؟ 51 55 بهدست مىآيد كه جذر آن ؟ ؟ 16 ؟ 57 ؟ 7 است ؛ اين جذر را در جيب كلّى ضرب و
--> ( 1 ) - ظاهرا در تقسيم اشتباهى رخ داده و به جاى جيب تمام عرض شيراز بر جيب تمام عرض بغداد تقسيم شده است .